छन्दमा कविता कसरी लेख्ने? (सिकारूहरूका लागि)

Puspa, Aacharya, पुष्प आचार्य‎ , pallawa, पल्लव

पुष्प आचार्य‎

१ सबैभन्दा पहिले लघु र गुरु वर्ण वा अक्षर केके र कुनकुन हुन् भनेर चिन्ने ,
जस्तैः क, ख, ग, घ, अ , इ , उ अादि साउँ अक्षर र ह्स्व उकार र इकार लागेका लघु हुन्छन् । त्यस्तै का, खा,खी, घू , अा, दी, ए, कै , ताै , तो अादि दीर्घ मात्रा वा अन्य मात्रा लागेका गुरू वर्ण हुन्छन् । जुनसुकै छन्दमा पनि अन्तिम अक्षर लघु वा गुरू जे भए पनि त्यसलाई गुरु (दीर्घ) नै मानिन्छ । अाधा अक्षर अगाडिका अक्षरले तान्छ भने अघिल्लो अक्षर ह्रस्व (लघु) भए पनि त्यो दीर्घ (गुरु) बन्दछ । जस्तैः कन्या यस शब्दमा क लघु भएतापनि न अाधा अक्षरले कन् अक्षरलाई दीर्घ बनाएको छ ।
वासविन्दु वा विसर्ग लागेको अक्षर पनि दीर्घ मानिन्छ जस्तै :
अत: ।दु: ख ।
शिरविन्दु लागेको पनि दीर्घ मानिन्छ जस्तै :-
शंख ।संकोच ।संबन्ध ।संध्या ।संचार ।
क्ष त्र ज्ञ यिनी तीन संयुक्त वर्णभन्दा पहिला रहेको अक्षर पनि दीर्घ हुन्छ :-
विज्ञ ।सत्र ।कक्षा ।आदि ।

 

Continue reading


“नेपाली वर्णविन्याससम्बन्धी चितवन सचेतनापत्र”

dr.Matiprasad, Dhakal, Gaidakot, डा.मतिप्रसाद ढकाल , pallawa, पल्लव

डा.मतिप्रसाद ढकाल

नेपाली लेखक संघ चितवनको आयोजना तथा चितवन र नवलपरासीका विभिन्न विषयका प्राध्यापक, शिक्षक, विद्यार्थी, पत्रकार, कलाकारलगायतको करिब ९० जनाको सहभागितामा आज २०७३ असोज १ गते वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस भरतपुरमा सम्पन्न ‘वर्णविन्याससम्बन्धी सचेतना कार्यक्रम’द्वारा तपसिलबमोजिमको ७ बुँदे “नेपाली वर्णविन्याससम्बन्धी चितवन सचेतनापत्र” जनसमक्ष प्रस्तुत गरिएको छ :
१. त्रिविको ‘अनिवार्य नेपाली शिक्षण निर्देशिका’ (२०६६ असार), तत्कालीन उच्च माध्यमिक शिक्षा परिषद्को कक्षा ११ को ‘सबैको नेपाली’ (२०६७ जेठ), नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको ‘भाषा सङ्गोष्ठी’ (२०६७ पुस), २०६९ श्रावण २२ को मन्त्रीस्तरीय निर्णयका आधारमा पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा विद्यालयस्तरका नेपाली पाठ्यपुस्तकहरूमा लागू गरिएको ‘शैली पुस्तिका’ (२०६९) र नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानद्वारा नवीनतम संस्करणका रूपमा प्रकाशित ‘नेपाली बृहत् शब्दकोश’ –

 

Continue reading


नुवाकोटकै हुन्ः महाकवि नरेन्द्रनाथ रिमाल

महाकवि पं. नरेन्द्रनाथ रिमाल

महाकवि पं. नरेन्द्रनाथ रिमाल

Shreeram, Shrestha, Nuwakot, श्रीराम श्रेष्ठ, pallawa, पल्लव

श्रीराम श्रेष्ठ

नूहा कोट श्रीभैरवी शिखरको, फेदी महा त्रीशुल गङ्गा तरिणि पार्क ठेरि
गिरिमा, घर हो रिमालै कुल लेफटेन् श्री कुलदीपका अति गुणी छोरा
दीनानाथ भया वेवासका दुइ फूल छोडि ति सुवास हुँदा त सर्ग गया जेठा
ता हुँ नरेन्द्रनाथ पछिको हो काशी नाथै पनि …….
-नरेन्द्रनाथ रिमाल)
महाकवि नरेन्द्रनाथ रिमालको जन्म वि.सं. १९३७ साल अश्विन शुक्ल महाअष्टमीका दिन नुवाकोट जिल्लाको चारघरे गाविस माझकठेरीमा भएको थियो । यिनी लप्टन कुलदीप रिमालका नाती तथा प. दीनानाथ रिमालका जेष्ठ सुपुत्र हुन् ।

 

Continue reading


रूबार्इ / मुक्तक लेख्नका लागि केही सूत्रहरूः

Gorkhe,Sailo,Rishi, prasad, Lamichhane, chitwa, गोर्खे साइँलो , pallawa, पल्लव

गोर्खे साइँलो

शिर्षकः  हुसैन खाँको डायरी भाग-२ मा लहरिँदा .

आदरणीय पाठकहरू, डायरीको यस भागमा रुबाईको सङ्क्षिप्त परिचयबारे उल्लेख गरिएको छ । रुबाई मूलतः फारसी काव्यविधा हो । फारसी भाषामा नै सर्वप्रथम यसको प्रचलन आएको हो तर पनि रुबाई अरबी भाषाको शब्द हो, जसको अर्थ हुन्छ चतुष्पदीय । यसको रचना ‘सम-सम-विषम-सम’ अथवा ‘सम-सम-सम-सम’ को तुकान्तमा आधारित हुन्छ । रुबाई आवश्यक रूपले मुक्तक नै हो तर सबै मुक्तक ‘रुबाई’ पूर्ण हुँदैनन् किनभने मुक्तक जुनसुकै छन्दमा लेख्न सकिन्छ तर ‘रुबाई’ वर्गमा समाहित हुनका लागि ‘रुबाई’ कै निश्चित औजानमा लेखेको हुनुपर्दछ ।

 

Continue reading


एसियामा रामकथाको प्रभाव र विस्तारः एक सङ्क्षिप्त प्रसङ्ग

Dr. ,Gobinda, Raj, Bhattarai, डा. गोविन्दराज भट्टराई, pallawa, पल्लव

डा. गोविन्दराज भट्टराई

आज प्रशिद्ध मानिएको विश्वव्यापी भाषा पनि एकदिन, इतिहासको कुनै कालखण्डमा ससानो मूलबाट पलाएको थियो । जर्मन, फ्रेन्च, इङ्लिस, अरवी, चिनियाँ, जापानी सबै कुनै न कुनै पुरानो रूपबाट विकसित हुँदै आएका छन् । प्रायः सबै भाषाको मध्ययुगबाट नवीकरण हुन थाल्यो । पुराना र नयाँका सन्धिकालमा धेरैजसो कवि स्रष्टा नै उभिएका छन् । धरैजसो धार्मिक, आध्यात्मिक काव्यगाथा रचेर वा अनुवाद गरेर नयाँ भाषालाई जनमानसमा स्थापित गराएका छन् । उदाहरणको लागि ल्याटिनमा दन्ते अलिग्हिअरीको -१२६२-१३२१) डिभाइन कमेडी, अङ्ग्रेजीमा जेफ्री चौसर -१३४३-१४००) को क्यार्न्र्टबरी टेल्ज् । यता आफ्नै परिवेशको कुरा गर्दा हिन्दी, बङ्गाली, गुजराती, आसामी, नेपाली, जस्ता भारोपेली भाषा पनि कुनै न कुनै पर्ूवरूपबाट विकसित भएका हुन् ।

 

Continue reading


काव्यशास्त्रको अध्ययन परम्परा

Rose, Kopila, Gulab, श्रीराम सापकोटा, pallawa, पल्लव

श्रीराम सापकोटा

पृष्ठभूमिः “सहितस्य भावः कर्म वा

पृष्ठभूमिः “सहितस्य भावः कर्म वा साहित्यम्” यस प्रकारको व्युत्पत्तिद्वारा सहित पददेखिष्यञ् प्रत्यय भएर साहित्य शब्द सम्पन्न हुन्छ । यसरी सम्पन्न भएको साहित्यको अर्थ हुन्छ काव्य । साहित्य–सङ्गीतकलाविहीनः साक्षत् पशुःपुच्छविषाणहीनः । तृणं न खादन्नपि जीवमानस्तद्भोगधेयं परमं पशूनाम ।।यस श्लोकमा राजर्षि भर्तृहरिले काव्यको अर्थमा साहित्य शब्दलाई प्रयोग गर्नु भएको छ । काव्यमीमांसाकार राजशेखरले पनि “शब्दार्थयोर्यथावत् सहभावेन विद्या साहित्यविद्या” भन्दै काव्यको अर्थमा साहित्यलाई देखाई साहित्य विद्याको चर्चा गर्नुभएको छ । वक्रोक्तिजवित ग्रन्थकार कुन्तकले पनि अत्यन्त सौन्दर्यद्वारा शब्द र अर्थलाई अन्यून (विस्तृत) तथा परस्परमा प्रतिस्पर्धी भएर अपूर्व रमणीय जुन स्थिति प्रकट गर्दछ, त्यो स्थिति नै साहित्य हो भन्नुभएको छ (साहित्यमनयोः शोभाशालितांप्रतिकाप्यसौँ ।

 

Continue reading


गजल लेख्दा बहरमा नै लेखिनु पर्छ !!!

Gorkhe,Sailo,Rishi, prasad, Lamichhane, chitwa, गोर्खे साइँलो , pallawa, पल्लव

गोर्खे साइँलो

गजल लेख्दा बहरमा नै लेख्न पर्छ भन्ने विषयमा विज्ञहरूको भनार्इ यसप्रकार रहेको पाइन्छ । नेपालमा गजलको सुरुआतमा मोतीराम भट्टले केही गजल लेखेका छन्, जुन गजललाई शिक्षा परिषद् काठमाडौँले मोतीराम भट्टका गजल (२०३८) नामबाट प्रकाशन भएको पाइन्छ । मोतीका ती गजलहरू सबै बहर (छन्द) मा नै लेखेको पाइन्छ । त्यसपछिको गजल सुषुप्तकालदेखि पुनर्जागरण काल हुँदै हालसम्मको अवस्थामा आइपुग्दा नेपालका गजल धरोहर, गजल गो, गजल ज्ञाता, गजलमै विद्यावारिधी गरी हजारौँ गजलसम्मोहीहरूलाई गजल ज्ञान छर्दै आउनुभएका अग्रजहरूले बहरका बारेमा कुन समयमा कहाँ–कहाँ, के–के लेख्नु भएको छ ! त्यसको हल्का सार सङ्क्षेपमा केही पेस गर्ने अनुमति चाहन्छु ।   Continue reading


तेह्रथुम जिल्लाको गजलकारिता – हिँजो र आज

Keshu,birahi, केशु बिरही ,pallawa,पल्लव

केशु बिरही

तेह्रथुम सुदुर पूर्वमा पर्ने एक सुन्दर एवम् मनोरम पहाडी जिल्ला हो । शैक्षिक तथा राजनैतिक हिसावले अगाडि देखिदै आएको यो जिल्ला सहित्यिक क्षेत्रमा पनि उतिकै अग्रणी जिल्लाको रुपमा परिचित रहँदै आएको छ । साहित्यका सवैखाले विधामा केन्द्रसंग कुममा कुम जोड्दै आएको यो जिल्ला गजल विधामा पनि त्यति पछि देखिदैन । अन्य जिल्लालाई पछि पार्दै अगाडि वढि रहेको छ । दशौ शताब्दीमा इरानी अन्धा कवि रौदकी (अबु अब्द अल्लाह सफर इब्न मुहम्बत)बाट जन्मिएको विश्वास गरिएको यो विधा वि.स.१९४०मा मोतीराम भट्ट (१९२३–१९५३)बाट नेपालमा भित्रिएको हो । मोतीराम भट्टबाट नेपाली माटोमा भित्रिएर झण्डै चारदशक जति सुशुप्त अवस्थामा रही वि.स.२०३६ सालपछि पुनः मौलाउने अवसर पाएको गजल विधाले तेह्रथुम जिल्लामा भने आधिकारिक रुपमा वि.स.२०४६ साल पछि मात्र भित्रिने अवसर पाएको देखिन्छ । वि.स.२०४६ साल पछि भने यो विधा तेह्रथुम जिल्लामा निरन्तर रुपमा अघि वढिरहेको छ । यो जिल्लाको गजलको पछिल्लो अवस्था माथि दृष्टिगोचर गर्दा यस्तो निष्कर्षमा पुग्न सकिन्छ कि– आजको तेह्रथुमे गजल र यहाँको गजलकारिता फक्रदो अवस्थामा छ । फुल्दो अवस्थामा छ ।

Continue reading


रामायण र रामभक्तिपरक साहित्य लेखन परम्परा

dr.,Narayan, pd, Khanal, प्रा.डा. नारायणप्रसाद खनाल,pallawa, पल्लव

प्रा.डा. नारायणप्रसाद खनाल

आचार्य भानुभक्तको द्विशतवाषिर्क सन्दर्भः
१. पृष्ठभूमि
जुन काव्यले भानुभक्त आचार्य (१८७१-१९२५) लाई भानुभक्त बनायो, यसको स्रोत संस्कृत साहित्यका आदिकवि वाल्मीकि र उपादिकवि पाराशर्य व्यासद्वारा रचित रामायणहरू नै हुन् । रामायणको महत्त्व र परम्परा सनातन नै रहेको बुझिन्छ तापनि वाल्मीकि र व्यासले नै त्रेतायुगमा ँराम’लाई अयोध्या राज्यका राजा दशरथ र उनकी महारानी कौशल्याका कोखबाट ऋष्यशृ· ऋषिको नियोग पद्धतिद्वारा अवतारी पुरुषका रूपमा धर्तीमा अवतरण गराएका हुन् । यिनै रामको जीवनी नै रामायण हो । नेपालीहरूको परम सौभाग्यको विषय हो, भानुभक्तीय रामायण नेपालको पहिलो रामायण महाकाव्य हो र भानुभक्त नेपालीका आदिकवि हुन् ।

 

Continue reading


गण्डकी अञ्चलका महाकविहरू

Pro., Dr., Narayan, prasad, Khanal,प्रा‌.डा. नारायणप्रसाद खनाल , pallawa, पल्लव

प्रा‌.डा. नारायणप्रसाद खनाल

दोस्रो प६क प्रकाशित
नेपाली काव्य(महाकाव्य रचनाका दृष्टिले आदि महाकाव्य जन्माउन सक्षम भूमि गण्डकी अञ्चल हो । आदिकवि भानुभक्त आचार्यको कालजयी कृति रामायण महाकाव्य यसै धर्तीको उपज हो । यो अञ्चल साहित्य सिर्जनाका दृष्टिले मात्र होइन, महाकाव्य जन्माउनका लागि पनि उर्वर भूमि बन्न सफल रहेको छ । यहाँका कविहरूमध्ये एउटौले ६–७ वटा सम्म महाकाव्य लेखेर यस युगका पाठकलाई चकित बनाएका छन् । यस क्षेत्रका यस्ता केही महाकवि, महाकाव्य र महाकाव्य समकक्षी रचना प्रकाशित भएका वा अप्रकाशित अवस्थामा रहेका व्यक्तिहरूको सङ्क्षिप्त कालक्रमिक दिर्ग्दर्शन गराउनु यस लेखको उद्देश्य रहेको छ ।
उदयानन्द अर्ज्याल (१८१३(१८९३)

 

Continue reading


गण्डकी अञ्चलका महाकविहरू

pro.dr.,Narayan, prasad, Khanal, प्रा.डा. नारायणप्रसाद खनाल, pallawa, पल्लव

प्रा.डा. नारायणप्रसाद खनाल

नेपाली काव्य(महाकाव्य रचनाका दृष्टिले आदि महाकाव्य जन्माउन सक्षम भूमि गण्डकी अञ्चल हो । आदिकवि भानुभक्त आचार्यको कालजयी कृति रामायण महाकाव्य यसै धर्तीको उपज हो । यो अञ्चल साहित्य सिर्जनाका दृष्टिले मात्र होइन, महाकाव्य जन्माउनका लागि पनि उर्वर भूमि बन्न सफल रहेको छ । यहाँका कविहरूमध्ये एउटौले ६–७ वटा सम्म महाकाव्य लेखेर यस युगका पाठकलाई चकित बनाएका छन् । यस क्षेत्रका यस्ता केही महाकवि, महाकाव्य र महाकाव्य समकक्षी रचना प्रकाशित भएका वा अप्रकाशित अवस्थामा रहेका व्यक्तिहरूको सङ्क्षिप्त कालक्रमिक दिर्ग्दर्शन गराउनु यस लेखको उद्देश्य रहेको छ ।
उदयानन्द अर्ज्याल (१८१३(१८९३)

Continue reading


ऐतिहासिक व्यक्तित्वः दुल्लभ लामिछाने

Rishi, prasad, Lamichhane, Gorkhe, sailo, chitwa, गोर्खे साइँलो , pallawa, पल्लव, chitwan

प्रकाशकः गोर्खे साइँलो

रचनाकारः डा. खिलनाथ बस्ताकोटी
नेपालको इतिहासमा दुल्लभ जैसी -वा जोशी) को नामले चर्चित व्यक्तित्व श्री दुल्लभ लामिछाने गोरखाका राजा रामशाह -वि.सं. १६४३-१६९०) को भारदारी सभाका लब्ध प्रतिष्ठित विद्वान्, ठूला ज्योतिषी र तान्त्रिक थिए । राजा रामशाह गोरखाका ज्यादै न्यायिक र सुधारक राजा थिए भन्ने कुरा त ँन्याय नपाए गोरखा जानु’ र्सवत्र प्रचलित उक्तिबाट स्पष्ट हुन्छ । उनको शासनकालमा गोरखा राज्यको पर्वी सिमाना बूढी गण्डकीपारिको सल्यानकोट -हालको धादिङ जिल्ला) सम्म पुगेको थियो । राज्य विस्तारका साथै विद्वान्हरूको उचित सम्मान गर्ने पनि रामशाहको प्रकृति थियो । उनी ज्योतिष शास्त्र र तन्त्रमन्त्रप्रति पनि विश्वास र अभिरुचि राख्ने हुँदा त्यस्ता व्यक्तिहरूको सधैँ नै जमघट भइरहन्थ्यो । ती तान्त्रिक र ज्योतिषीहरूमध्ये दुल्लभ लामिछाने (वा दुल्लभ जैसी) र्सवश्रेष्ठ र राजा रामशाहका विश्वासपात्र थिए । गोरखा राज्यको श्रीवृद्धिमा रामशाहलाई सफल बनाउनमा उनको भूमिका महत्त्वपूर्ण थियो ।

 

Continue reading


नीताका मुक्तकहरू

Neeta, K.c., Bhattarai, नीता केसी भट्टराई, pallawa, पल्लव

नीता केसी भट्टराई

टुक्रा टुक्रा गरी मैले आज मुटु दिई तिमीलाई
निष्ठा संग रोई रोई प्रेमको परीक्षा दिई तिमीलाई
निर्बाद म समर्पित हुदै गए,मायामा एक्लै एक्लै
जुन टिप्ने रहर देखी,निशब्द फर्के मुटुदिई तिमीलाई – !!!

‎’आमा’ शब्दले मुटु रसाउछ ‘आमा’
‘आमा’ को छायाँले माया पलाउछ ‘आमा’
हरेक आमालाई देख्दा बिझाउछ ‘खालीपन’
‘आमा’ को कल्पनाले निराशा हराउछ ‘आमा’ – !!!

 

Continue reading


परम्परागत गजलमा उर्दू भाषाको लेखाइ र पढाइमा लचिलोपना

Rishi, prasad, Lamichhane, Gorkhe, sailo, chitwa, गोर्खे साइँलो , pallawa, पल्लव, chitwan

गोर्खे साइँलो

‘उर्दू’ शब्द र्टर्किस भाषाबाट आएको शब्द हो जसको अर्थ ‘सेनावास’ वा ‘छाउनी’ हुन्छ । भारतीय उपमहाद्वीपमा फारसी मुस्लिमहरूको अधिपत्य र शासन बढ्दै गएपछि दरबारिया र सेनाको सर्म्पर्क त्यहाँका जनताहरूसँग हुँदै जाँदा फारसी र हिन्दी भाषाको समागमबाट उर्दू भाषाको विकास भएको हो । त्यसैले उर्दू भाषालाई ‘लस्करको भाषा’ पनि भन्ने गरिएको थियो । यस भाषाको लेखावट अरबी लिपि भए पनि धेरै शब्द हिन्दीबाट नै आएको हुनाले यसलाई हिन्दी भाषाकै भाषिकाको रूप मानिएको तर्क केही भाषाविद्हरूले दिएका छन् ।

 

Continue reading


गजलमा प्रयोग हुने बहर तथा उर्दू भाषाको लेखाइ र पढाइमा हुने लचिलोपना

Rishi, prasad, Lamichhane, Gorkhe, sailo, chitwa, गोर्खे साइँलो , pallawa, पल्लव, chitwan

गोर्खे साइँलो

हुसैन खाँको डायरीमा लहरिँदा …को अन्तिम भाग (क्रमशः)
उर्दू भाषाको लेखाइ र पढाइमा लचिलोपना
‘उर्दू’ शब्द र्टर्किस भाषाबाट आएको शब्द हो जसको अर्थ ‘सेनावास’ वा ‘छाउनी’ हुन्छ । भारतीय उपमहाद्वीपमा फारसी मुस्लिमहरूको अधिपत्य र शासन बढ्दै गएपछि दरबारिया र सेनाको सर्म्पर्क त्यहाँका जनताहरूसँग हुँदै जाँदा फारसी र हिन्दी भाषाको समागमबाट उर्दू भाषाको विकास भएको हो । त्यसैले उर्दू भाषालाई ‘लस्करको भाषा’ पनि भन्ने गरिएको थियो । यस भाषाको लेखावट अरबी लिपि भए पनि धेरै शब्द हिन्दीबाट नै आएको हुनाले यसलाई हिन्दी भाषाकै भाषिकाको रूप मानिएको तर्क केही भाषाविद्हरूले दिएका छन् ।
उर्दू भाषाको लेखावटको आधारमा अक्षर दुइ किसिमका हुन्छन्ः

 

Continue reading


छन्द परिचय

Postraj, Chapagain, चापागाईं, pallawa

पोष्टराज चापागाईं

छन्द सिक्न चाहनेहरूका लागि मात्र ….! खास गरी हालसालै निर्माण गरिएका नया-नयाँ छन्दहरू….!!
छन्द परिचय बिषय प्रवेशः
छन्दमा वर्णहरूलाई ह्रस्व (l) र दीर्घ (S) गरी दुई वर्गमा विभाजन गरिएको हुन्छ …(l) लाई लघु भनिछ भने (S) लाई गुरु भनिछ, जस्तै –
क. ह्रस्व वर्णहरु – अ इ उ ऋ स्वर र तिनीहरुसँग जोडिएका सबै क कि कु कृ व्यन्जनहरू
ख. दीर्घ वर्णहरू – आ ई ऊ ए ऐ ओ औ अम् अ: स्वर र तिनीहरूसँग जोडिएर आउने का की कू के कै को कौ कम् क: आदि
ग. संयुक्त व्यन्जन प्रयोग भएका शब्दहरू उच्चारण गर्दा यदि अघिल्ला वर्णले पछिल्ला आधा व्यन्जनलाई तान्यो भने त्यो अघोल्लो वर्ण ह्रस्व भए पनि दीर्घ नै हुन्छ ….जस्तै –
शब्द उच्चारण दीर्घ वर्ण
अम्बा (अम् +बा)…अ  दीर्ध
दिन्छ (दिन् +छ)….कि  दीर्घ
लुप्त (लुप् + त)….लु  दीर्घ

 

Continue reading


कथा साहित्यमा उदयपुरको मूल्याङ्कन

Nandalal, आचार्य,  Aacharya

नन्दलाल आचार्य

(१) परिचय
कुनै पनि मुलुकको सभ्यता र संस्कृतिको परिचय त्यस मुलुकको कला र साहित्यले दिने गर्दछ । साहित्य समृद्धशाली छ भने त्यस देसको समुन्नतिमा समेत ठोस टेवा पुग्दछ । साहित्य, कला र संस्कृतिको विकास भनेपछि कुम्भकर्णजस्तो निदाउने सरकारका सामु अरू कसैको केही लाग्दैन तर र्सजकहरूले भने सिर्जनामार्फ् नै परिवर्तन गर्न सक्छन् भन्ने कुरा विश्व इतिहासमा भएका वौद्धिक क्रान्तिहरूले पुष्टि गरिसकेका छन् । यो जगत् सुन्दर हुनु र देखिनुमा साहित्यले आधारभृ्त भृ्मिका खेलेको छ । मानवीय जीवनको प्रगतिको द्योतकका रूपमा साहित्य चिनिन्छ । मानिसलाई मानव भनेर चिनाउने गहना पनि साहित्य नै हो ।

Continue reading


छन्दविज्ञान

Modnath, शास्त्री, Shastri

मोदनाथ शास्त्री

१. अनुष्टुप्छन्द
१) तताई भानुले सिन्धु, १) मेघ बर्सेर यो धर्ती,
२) महावाष्प बनाउँछ । २) बन्दैछ अति उर्वरा ।
३) उर्डाई वायुले वाष्प, ३) हरियाली बढी आफै,
४) मेघमाला रचाउँछ ।।१।। ४) सजिन्छे राम्ररी धरा ।।२।।
 यी माथिका पद्यहरू अनुष्टुप् छन्दका हुन् । अनुष्टुप् छन्दका चारवटा पाउ हुन्छन् यसको बनोट यसप्रकारको छ । यसको एक पाउमा आठवटा अक्षर हुन्छन् ।

Continue reading


भाषिक कालको विश्लेषणमा डा. तिमल्सिना

नवराज लम्साल

डा. मोहन तिमल्सिना संस्कृत भाषाका ज्ञाता, अङ्ग्रेजीका अध्येता र नेपाली भाषासाहित्यका प्राध्यापक हुन् । खरा र नीडरपनाका डा. तिमल्सिनासँग जति मात्रामा व्याकरणगत चेतना र भावगम्भीरताको सूक्ष्म अध्ययन छ, त्यति नै मात्रामा काव्यिक कोमलता र भाषा वैज्ञानिक दक्षता छ । भाषिक कालको विश्लेषण नामको अनुसन्धानात्मक ग्रन्थ प्रकाशन गरेर उनले आˆनो अध्ययनशील र अन्वेषक व्यक्तित्वको पाटो सार्वजनिक गरेका छन् । उनले व्याकरणका क्षेत्रमा अत्यन्त जटिल, कठिन र गहन मानिने भाषिक कालको विवेचनासम्बन्धी नवीनतम क्षितिजको उद्घाटनमा .

Continue reading


नेपाली नाटकमा महिलालेखन

-लीला लुइटेल

नेपाली साहित्यमा अन्य विधाका तुलनामा नाटकको लेखन कमै भएको पाइन्छ । यस क्षेत्रमा महिलाको सक्रियता निकै कम देखिए पनि निराशै हुनुपर्ने स्थिति चाहिँ छैन । हालसम्म प्राप्त जानकारीअनुसार नेपाली एकाङ्की नाटकमा महिलाको प्रवेश राधिका रायाको ‘जीवनको इच्छा’ -भारती, ७/७, सन् १९५४) शीर्षक एकाङ्कीबाट भएको देखिन्छ । यसपछि नेपाली नाटक/एकाङ्कीमा महिला सहभागिता अत्यन्त धीमा गतिमा भएको स्थिति रहेको छ । नेपाली एकाङ्की/नाटकका क्षेत्रमा महिला लेखनको सङ्क्षिप्त विवरण कालक्रमिकरूपमा तल उल्लेख गरिन्छः

Continue reading